JOXE ETXEBERRIA SAGASTUME

JOXE ETXEBERRIA Beltza 1951ko uztailaren 30ean jaio, eta 1973ko azaroaren 28an hil zen, ETAko adar militarreko partaidea zenean. Amezketako baserritar familia batekoa, denera hamabi nebarreba ziren. Ia osorik jauntxo bakarraren menpe zegoen Goierriko herri txiki hartan pasatu zuen haurtzaroa Joxe Etxeberriak, baserriaren eta eskolaren artean. Joxek ez zituen sekula ahantziko Prudencio Lopez de Ipiña izen-deiturak; eskola “nazionaleko” maisua zen eta ikasleen aurrean “euskaldunen artean euskaldunena” bezala aurkezten zuen bere burua, baina gero hamaika masaileko banatzen zituen euskaraz hitz egiten entzuten zuen bakoitzean. Beste kolpe batzuk ere betiko gogoratuko zituen Beltzak: guardia zibilek Aberri Egun batean emandakoak, “gazte bihurriaren” itxura izateagatik Poliziak jotakoak, edota lan gogorra eta etengabea besterik ekarri ez zizkion bizitzarenak.

Amezketa, 50etako hamarkadan, baserriari esker bizi zen, nekazarien eta abeltzainen lanetik. Gipuzkoako herri txiki honetako jarduera industrial bakarra paper fabrika batena zen. Joxe Etxeberria Sagastumeren lagunek diotenez, txikitatik ederki zekien lana zer zen. “Baserrian lan gogorra eta ugaria izaten zen eta apenas zuen denborarik jolaserako. besteok kalean ginen bitartean, pilota jokoan edo mendian korrika, haren etxean beti bazen lanen bat egiteko”.

Altueraz txikia zen, baina bere nebarrebek belarra sega handiaz ebaki nahian gogoratzen dute. “Erreminta handiaz lan egitea gustatzen zitzaion baina, behar bezala ailegatzen ez zenez, izkinetan beti gelditzen zen Joxeren arrastoa”.

Hamabi nebarrebez eta gurasoez gain, baserrian osaba eta izeba ere bizi ziren. Egunero, Joxe goizeko zazpietan jaikitzen zen, taloa gosaldu eta herriko plazara jaisten zen jolastera. “Eskola goizeko bederatzietan hasten zen eta horixe zuen jolasteko tarte bakarra”.

Urte batzuk aurrerago, Goierriko Lanbide Eskolara joan zen, eltzegintza lanbidea ikastera. Ordurako, hamahiru urte zituela, istilu gogorrak izana zen aitarekin. “Bietako bat etxean sobera zegoela esaten zuen, aita ala bera –kontatzen dute lagunek-. Hala erabaki zuen ikastea lanpostua aurkitu ahal izateko eta hortxe hasi zen bere bizimodua aldatzen”.

Hazten doan neurrian, bere kontzientzia nazionalista ere goraka doa. Erabat modu berezkoan, inguruak ere horretara bultzatu zuen eta. Euskararen aldeko jarrera, batez ere, oso garbia zuen. “Beharbada –lagun batek dioenez- euskaraz hitz egiteagatik txikitan jaso zituen zaplazteko ugarien ondorioz”.

1964ean koadrila osoa Gernikako Aberri Egunera joan zen. Guardia Zibilak itxita dauzka herri bizkaitarrerako sarrera guztiak, baina Joxe eta bigarren lagun bat mendiz pasatzen saiatu ziren. “Guardia Zibilek ikusi eta jipoi handia eman zieten. Ondoren, Gernikara iritsitako autobusetan Ondarroara joateko deia egin zuten, eta han egindako manifestazioan beste egurraldia jaso zuen. Orduan izan zen –dio berton izandako batek- pistola bat lepoan jarri ziguten lehen aldia”.

Burgoseko epaiketaren eragina

Burgoseko epaiketaren garaia da. Epaiketa horren inguruko guztia atentzio handiz jarraitzen dute Goierrin eta Beltza eta bere lagunentzat egiazko ziztagarria gertatzen da. “Eskolan, kalean eta etxean gai nagusia izaten zen hizketarako, eta orduantxe deitu zituzten garrantzizko lehen manifestazioak”.

Mugimendu horren ondorioz Oargi elkartea sortzen da Amezketan. Kirol eta kultura helburuak zituen elkarte hau herriko gazteen bilgunea izango da, filmak ikusteko, hitzaldietan parte hartzeko edota mendira ibilaldiak egiteko. “Joxe ongi moldatzen zen Oargin –adierazten du bazkide izandako batek-, oso mutil umila eta langilea zen”.

Pilota partiduak dira Joxeren lasaialdi ohizkoenak, baina gehien maite duena mendian ibiltzea da. Ibilaldi neurtu askotan lehiatzen da eta zenbait sari ere irabazten ditu. “Azkarra, iaioa eta indartsua zen. Mendia berezko tokia zuen; hantxe ibiltzen zen gustura”.

Zenbait urte beranduago, Herri Gaztedi ere sortzen da Amezketan eta Joxe Etxeberria, taldeko partaidea delarik, izaera politiko handiagoko bilkuretara joaten da. Antolatzen diren eztabaidak, herri dinamikaz, erakundetzeaz edo sexualitateaz izan ohi dira.

Ezkutuko lehenengo bilerak

Erakunde klandestino batekin daukan lehen kontaktua 1968an izan zen. Gauez, anaia etxera etortzen ikusi du, besapean paper mordoa daramala. Zerbait politikoa dela susmatzen du, eta irakurtzen uzteko eskatzen dio. EGIren esku-paperak dira eta handik aurrera bera ere mendian izaten diren ezkutuko bileretara joaten hasten da.

Oraindik Lanbide Eskolan ari da ikasten, giroa oso nahasia da eta Joxe Etxeberria, Tolosan eta Donostian antolatzen diren manifestazio guztietara joaten da.

Joxe aitarekin batera mendian intxaur biltzen ari den arratsalde batean, eztabaida gogorra bizten da bion artean. Inork ez daki zertaz izan den eztabaida, baina Joxek segituan Tolosara joan eta gaueko lanpostua aurkituko du.

Ikasketak bukatuta, Irizar autobus enpresan lanean hasten da. “Laneguna bukatzen zuenean, beti baserrira joan eta hango lanetan laguntzen zuen. Oso gaztetatik ikasi zuen bere erantzukizunei aurre egiten”.

Lana eta gero, trikitixa

Amezketatik trenez joaten da lanera eta bidaian zehar baserrian egin beharreko lanen zerrenda egiten du, ondoren herrira jaitsi eta lagunekin egoteko denbora izango ote duen kalkulatzeko. “Inguruko jaietara joaten ginen, neskei dantzan eskatzera, zer edo zer edatera eta, Joxe batik bat, trikitixa dantzatzera. Soinu txikiaren doinua entzun orduko plazara salto egiten zuen, ‘hau da gurea’ oihu eginez”.

Aldian behin parranda luzeak egiten zituzten eta lagun batek Tolosako jaietan Joxek egindako “balentria” gogoratzen du. “Goizaldeko bostak ziren eta, gaupasa egiteko baimenik ez genuenez, Amezketara joateko motorra bat hartzea bururatu zitzaion. Biharamunean, etxean lo egin ondoren, hartu genuen toki berean utzi genuen motorra. Gau hartan esan zidan, sekula ez dagoela jakiterik hurrengo egunean zer egingo den”.

Lagunartean Beltza deitzen diote, larruazalaren kolore ilunagatik. Bere itxura garai hartako gazte bihurriena izaten zen, ile luzea eta jazki zaharrak, eta horrek arazo bat baino gehiago ekarri zizkion.

“Egun batean Iruñeko Sanferminetara gindoazen autobusez, eta kontrol batean jaitsi arazi egin zioten. Poliziek furgoian sartu eta denetatik garrasi egin zioten: ea txima haiekin zer gertatzen zen eta benetako musika entzun ahal izango zuela masaileko pare batekin”.

Beltzak, hitz egin baino entzutea maite zuen. Behin baino gehiagotan harritu zituen lagunak: “Pisuko giltzak eskatzen zizkigun, eta abisatu gabe neska batekin azaltzen zen gaua pasatzera, munduko gauzarik naturalena balitz bezala. Bera lotsatu ordez, geu izaten ginen zer esan jakin gabe gelditzen ginenak”.

“Basoerdiak edatea atsegina zitzaion –diote-, baina ez edan alde, erronda askotan ez baitzuen ezer eskatzen, sortzen zen hizketa eta tertulia giroagatik baizik. Adin nagusiagokoekin berriketan hastea ez zitzaion batere kostatzen”. Izaera lasai eta erreflexiboduna bezala jotzen dute lagunek, nahiz eta “haserretzen zenean, ez sinesteko moduko jenio txarra izaten zuen”.

Joxe euskalduna da eta antzeman egiten zaio, baina ez dio konplexurik sortzen gazteleraz hitz egiteak. Lagun batek Bartzelonan egindako oporraldia gogoratzen du: “Rambletan ginen eta, irribarre eta txantxa artean, antzerki bat egitea bururatu zitzaigun. Bi autoak kale erdian jarri eta, istripua izan bagenu bezala, elkarrekin diskutitzen hasi ginen, garrasika eta euskaraz. Jendeak ez zuen tutik ulertzen eta zein atzerritakoak izango ote ginen komentatzen zuten. Txantxari eutsi genion udaltzainak etorri arte. Azkenean, jendaurreko eskandaluagatik gaua leotzean pasatu genuen, baina ez zen hain ataka txarra izan, Amezketako jaietan askotan lo egiten baikenuen mendiko bordan”.

San Pedroko jaietan, Amezketan, Joxek eta beste lagunek Txindoki puntara igo, eta ikurrina jarri zuten bertan. Egun batzuk beranduago, Guardia Zibilak deskubritzearen arriskuaz, Txindokitik jaso eta Larraitzera aldatu zuten ikurrin bera.

Bere joera politikoaren eraginez, ETAko jendearekin harremanetan hasten da. Erakunde berriak agintzen dizkion lehenengo lanak ikurrinak jarri eta propaganda banatzea izango dira. Prestaketa ikastaroetan parte hartzen du eta, ematen zaizkion materialez gain, Historiako liburu ugari irakurtzen ditu. Eltzegin bezala lanean ari da eta lanbide horri esker jende asko ezagutzeko parada dauka Goierri osoan.

Kontzientziaz egindako aukera

Inguruko ezagunei ez zitzaien harrigarria izan Joxe ETAn militatzen hastea. “Jaietara joan eta paparrean ikurrina eramateagatik egurra jasotzea eguneroko ogia izaten zen, eta herri honetako partaidea sentitzen zenak berehala murgiltzen zen kaleko borrokan. Gainera, Joxek ikasteko gogoa zuen, pertsona bezala aurrera jotzekoa eta garaia hartan politikoki formatuagoa ikusten zitzaion”. Bere beste lagun batek azpimarratzen du ETAn sartzeko erabakia ongi pentsatua eta kontzientziaz egindakoa izan zela. “Oso gauza kontsekuente bezala ikusten zuen bide hura segitzea”. ETAn hasi ondoren ezagutu zutenek, jendearekin tratatzen bazekiela nabarmentzen dute. “Oso hotza zen eta honek beste militanteei konfiantza ematen zien”.

Behin aitak pistola bat aurkitu zuen Beltzak gordeleku bezala erabiltzen zuen belar meta baten barruan. “Aitak oraindik gerra garaiak zituen buruan, eta ikaratua zegoen Polizia joango ote zitzaien. Joxerengana joan eta bat-batean esan zion ‘komunisten kontu haiek’ pikutara bidaltzeko”.

Hemeretzi urte dituenean, Beltza ETAko komando bateko burua da, eta Poliziak aurkitu egiten ditu ekintza bat prestatzen ari direnean. Amezketatik eskapo egin beharra dauka eta badoala adierazten dio aitari, belarra metatzen laguntzen ari zaion bitartean.

Iparraldera iristen denean, aski garbi dauka ETAn izandako hausturan zeinen alde egin. Amezketako borda batean egindako bileretan asko eztabaidatu dute horretaz eta jokabide zuzena V. Biltzarrarena dela pentsatzen du.

Adar militarrean sartzen da. Ekintzako gizona da, baina odolaren beroa epeltzen saiatzen da eta uste du prestaketa teknikoa ezinbestekoa dela, edozein hutsegite bazter batera utzi ahal izateko.

Lehenbailehen Hegoaldera joan nahi du eta, hasieran erraza ez bazaio ere, azkenean Ibar Ezkerreko arduradun gisa abiatuko da. Garai hartako ETAkideek gehien gogoratzen dutena, haren antolatzeko gaitasuna da.

1973ko azaroaren 28an, Beltza eta ETAko beste militante bat, Jon Pagazaurtundua, ekintza bat prestatzen ari dira Areetan. Auto batean leherkari bat jarri nahian dabiltzanean, bonbak eztanda egin eta bi etarrak bertan hiltzen dira. Joxe Etxeberria Sagastumek 22 urte zituen hiltzeko unean.